EDE, SEPTEMBER 1944

rk kerk, stationweg

RK KERK AAN DE STATIONSWEG

Ede, zondag 17 september 1944. Op zondag mag je niks in Ede, toen niet en nu nog niet. Dat is zo, omdat het in een of ander boek staat. Wat je alleen mag op zondag in Ede is naar de kerk gaan. Dat staat ook in dat boek. Ik denk dat de geallieerden daar niet van op de hoogte waren, of ze hadden een ander boek. Want uitgerekend op zondag 17 september 1944 besloten ze Ede eens op te schrikken. In juni waren ze vanuit Engeland met zijn allen in Normandië aan land gegaan om de Duitsers weg te jagen. Dat ging wel aardig, maar vooral Montgomery werd wat ongeduldig. Het ging niet hard genoeg en die Russen in het oosten schoten wel op. Dus had hij een plan bedacht. De Amerikanen (Eisenhower) waren niet zo enthousiast, zij vonden het te riskant. Maar Montgomery bleef maar drammen, dus gaven ze hem uiteindelijk zijn zin. Meer om van hem af te zijn, dan dat ze er iets van verwachten. Montgomery had de naam van het plan zelf bedacht. Hij noemde het Operatie Market Garden.

Al dagen ervoor gingen er wat vliegtuigen boven Ede kijken of er wat te bombarderen viel. Nou, dat viel alleszins mee. Er waren een paar kazernes en ze zagen ook een soort fabriek, Enka stond erop, dat zou wel een wapenfabriek zijn. Op zondag 17 september vliegen er 821 B-17 bommenwerpers over de Veluwe op zes kilometer hoogte. Zes daarvan gaan naar Ede. Zij laten daar 170 fragmentatiebommen vallen. Die ontploffen vlak boven de grond met als resultaat scherfwerking en een drukgolf. Zestig bommen vallen op de Johan Willem Frisokazerne. Een aardig stel op de Enka en het spoor. De rest valt op woonwijken in Ede-Zuid. Vergissing, de hele Parkweg in puin. Onderwijl zitten de Edenaren in de kerk, ze kunnen de dominee lastig verstaan. De katholieken besluiten er maar mee te stoppen.

Bombardement-op-Ede02

Ik was op dat moment ruim vijf weken oud, dus ik weet er niet zoveel meer van. Dankzij Monty had ik dus honger in die heel koude winter 44/45. Maar ook dankzij Monty heb ik jarenlang in een heel warme houtje-touwtje-jas gelopen. Ik kan me niet herinneren dat er in mijn jeugd veel over die bewuste zondag gesproken werd. Ik heb er misschien ook niet naar gevraagd. De mensen hadden andere dingen aan hun hoofd. Nu is het anders. Hoe langer het is geleden, hoe dichterbij de oorlog lijkt te komen. Maar nu kan ik er mijn ouders niet meer naar vragen. Wat ik wel heb is het dikke schrift met foto’s, kranteartikelen (watersnood 1953) en handgeschreven aantekeningen van mijn moeder over mijn jeugd. Over 17 september 1944 meldt zij het volgende:

Je groeide voorspoedig de eerste maanden in betrekkelijke rust en vrede tot de 17 September 1944, dus eigenlijk pas een goede maand later. Het offensief, ingezet door de Engelschen tegen onze vijanden de Duitschers. ’s Morgens ging ik nog naar de kerk, hoewel het al erg onrustig was, veel gebrom van vliegtuigen. Uit de kerk gekomen werd het erger, er werd vanuit de vliegtuigen geschoten op de Enka, er werd al gezegd dat de Enka in lichtelaaie stond, wat tenslotte toch meeviel. We zijn nog een keer overhaast de kelder ingebracht. Mevrouw Van de Ben* greep jou uit de wagen en in de dekens gerold ben je mee de kelder ingegaan. Toen we er weer uit kwamen omdat het weer rustig was buiten, heb ik de reiswieg tevoorschijn gehaald en je daarin gelegd. Daar heb je toen de eerste maanden in geslapen, omdat het nodig was je gauw mee te nemen in de kelder. ’s Middags kwamen er weer vliegtuigen over en bleven boven Ede maar rondvliegen. Wij weer in de kelder en toen kwam het bombardement. Het was niet eens erg, maar ik hoop van harte dat we het nooit meer mee hoeven maken, zoo vreselijk vonden we het. Jij lag in je reiswiegje rustig te slapen en Hanneke zat dicht bij haar moeder. Ondanks onze angst waren we toch blij met dat luchtoffensief, het begin van de slag om Arnhem. Als je dit leest heb je misschien hier al wel eens van gehoord, wat je als baby meegemaakt hebt. We dachten dat dit het eind was van de oorlog en onze bevrijding een kwestie van dagen, maar dat viel bitter tegen. De ergste winter, de hongerwinter van 1944 – 1945 stond voor de deur. Wij sliepen in de kelder weken na het bewuste bombardement van 17 Sept. Pappa en mamma en Hanneke op een tweepersoons bed en jij in je reiswieg. Tenslotte zijn we weer naar boven gegaan en hebben het bed in de salonkamer gezet, daar sliep het beter als in de vochtige kelder.

* een onderduikster

Ede 1944

Merkwaardigerwijs schreef mijn moeder niet over de luchtlandingen op de Ginkelse hei van 17 en 18 september, de grootste ooit, 30.000 man en heel veel gliders met materiaal. Dat moet toch een bijzonder gezicht zijn geweest. Maar misschien zaten ze toen ook in de kelder. Wie er wel over schrijft en tekent, wel iets later, in 2014, is Nico Schuurman. Hij maakte een stripboek getiteld: EDE 1944 & MARKET GARDEN. Ik werd erop attent gemaakt, toen ik Stripschrift nr. 443 van april 2015 las.

Stripschrift 443,april 2015

Nou, dat boek moest ik hebben, dat snap je. Meteen online besteld bij boekhandel Hardeman aan de Telefoonweg. Ik kende die boekhandel niet. Toen Jaap en Annie vorige week langs kwamen om te proberen Coco met Bella te laten spelen, wat resulteerde in Bella in een sloot in Twickel waar ze niet meer uit kon komen en ik een natte broek, liet ik het boek zien en vroeg ik naar Hardeman. ‘O, die christelijke boekhandel’, zeiden ze. Daar verkopen ze vast ook dat boek waar in staat wat je allemaal wel en niet mag.

De details van Market Garden en de impact op Ede stonden me niet zo meer voor de geest, dus ik heb het stripboek van Nico Schuurman met veel interesse gelezen. De personen zijn wat houterig en schetsmatig getekend, maar de rest ziet er goed uit. Mooie bladzijde-lay out en ontploffingen die van het papier spatten. En het was natuurlijk een sport om te kijken wat ik herkende. Station Ede – Wageningen (eigenlijk Centraal Station Ede, dus), de grote kerk, de Enka, Reehorst, hotel Buitenzorg. En ineens zag ik een paar huizen en dacht meteen: Yes! De Torenstraat! Het huis waar mijn vriend Co de Nooij woonde en ernaast het huis van zijn tantes, die dus ook in het verzet zaten. En het pakhuis en pleintje van onze winkel (zie ook: Trammelant in de Torenstraat). Dus schroom niet, op naar Hardeman aan de Telefoonweg, kijk even goed welke dag het is, en koop EDE 1944 & MARKET GARDEN.

ede 1944, Torenstraat

ede 1944, Torenstraat - 2

Advertenties

One thought on “EDE, SEPTEMBER 1944

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s